Pse SI dhe jo AI: argumenti për inteligjencën simbiotike

Shkruar nga Yasin TANIŞ

Shumica e kompanive teknologjike të themeluara në këtë dekadë vënë dy shkronja në prezantimin e tyre: AI. Ne vumë dy shkronja të tjera në emrin tonë. SI në OMNIA-XSI do të thotë inteligjencë simbiotike (Symbiotic Intelligence): inteligjencë që bashkohet me njeriun, në vend që t’i zërë vendin. Nuk është truk marketingu. Është përshkrimi më i shkurtër dhe i ndershëm i punës që duam të bëjmë, dhe është busulla jonë kur vendosim çfarë do të prodhojmë.

Çfarë lë jashtë fjala „artificiale“

„Inteligjenca artificiale“ e përshkruan një sistem me atë që nuk është: jo natyrore, jo njerëzore. Shprehja i ka shërbyer fushës për shtatëdhjetë vjet, por në heshtje e paraqet qëllimin si zëvendësim. Le ta bëjë punën makina, që njeriu të mos jetë më i detyruar ta bëjë. Pjesa më e madhe e debatit publik ndjek këtë kornizë: cilat detyra do të automatizohen, cilat profesione do të zhduken, sa larg mund të shkojë një model më vete.

Këto pyetje kanë rëndësi, por nuk janë të vetmet. Një pyetje e dytë është pothuajse aq e vjetër sa vetë kompjuteri dhe diskutohet shumë më pak: si mund ta zgjerojë një makinë atë që një njeri është në gjendje të perceptojë, të vendosë dhe të krijojë? Në vitin 1960 psikologu dhe shkencëtari kompjuterik J. C. R. Licklider botoi një punim të titulluar „Man-Computer Symbiosis“ (Simbioza njeri-kompjuter), ku argumentonte se e ardhmja më interesante nuk ishin makinat që mendojnë vetëm, por njerëzit dhe makinat që mendojnë së bashku, secili duke bërë atë që di më mirë.

Fjala simbiozë është zgjedhur me vend. Në biologji ajo përshkruan dy organizma të ndryshëm që jetojnë në lidhje të ngushtë, shpesh në dobi të të dyve. Asnjëri nuk shndërrohet në tjetrin, asnjëri nuk reduktohet në një pjesë të tjetrit. Kjo është pikërisht marrëdhënia që duam të krijojmë mes njeriut dhe sistemeve që prodhojmë.

Simbioza në praktikë

Për ne, inteligjenca simbiotike ka tri kuptime konkrete.

  • Mendja dhe makina. Një ndërfaqe tru-kompjuter lexon sinjale nga sistemi nervor dhe i kthen në veprime. Në atë cikël personi nuk është një përdorues që pret në fund të një zinxhiri; personi është pjesë e sistemit. Prandaj është shumë e natyrshme që një kompani, emri i së cilës lind nga simbioza, t’i ndërtojë këto ndërfaqe.
  • Hardueri dhe softueri. Një sinjal i regjistruar nga një amplifikator i projektuar keq nuk mund të shpëtohet nga një algoritëm më i mirë, dhe elektronika e mirë shkon dëm pa softuer që e kupton. Elektronikën, sistemet e integruara dhe softuerin i trajtojmë si një problem të vetëm projektimi, jo si tri departamente.
  • Njeriu dhe mjeti në kohë. Një sistem simbiotik i përshtatet personit që e përdor, dhe personi e mëson sistemin. Kalibrimi, reagimi dhe besimi janë lëndë e projektimit, jo detaje të shtuara më pas.

SI-ja tjetër

Dy shkronjat kanë edhe një lexim të dytë. Më 29 shtator 2026 Presidenti i Shteteve të Bashkuara nënshkroi Urdhrin Ekzekutiv 14434, sipas të cilit institucionet publike duhet të përdorin „SI“ në vend të „AI“ në komunikimin zyrtar, në kuptimin e superinteligjencës (super intelligence). Urdhri është botuar në faqen e Shtëpisë së Bardhë: https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2026/09/inaugurating-the-era-of-super-intelligence/

Këtë përputhje kohore e shohim si domethënëse, jo si vendimtare. Emri OMNIA-XSI nuk u huazua nga një dokument qeveritar. Erdhi natën e 13 tetorit 2026, pas orësh kërkimi për një emër që ta ndienim tonin. Por rastësia thotë diçka për momentin ku ndodhemi: fjalori i fushës po ndryshon dhe emri i epokës së ardhshme vihet pikërisht kur ajo nis. Ndërsa pjesa më e madhe e sektorit ende thotë AI, ne lindëm me emrin e epokës së ardhshme.

Duam gjithashtu të jemi të qartë për dallimin mes dy leximeve. „Super“ përshkruan aftësinë. „Simbiotike“ përshkruan një marrëdhënie. Një sistem shumë i aftë që i lë njerëzit jashtë ciklit nuk është vendi ku duam të mbërrijmë. Kur themi SI, kemi parasysh së pari kuptimin e dytë dhe mendojmë se i pari do të rrjedhë prej tij.

Çfarë ndryshon kjo në mënyrën si punojmë

Një emër ka vlerë vetëm për aq sa i kushtëzon vendimet. Yni i kushtëzon në disa pika konkrete.

  • Nisemi nga njeriu. Para se të pyesim çfarë mund të bëjë një model, pyesim çfarë ka nevojë të perceptojë, të kontrollojë dhe të korrigjojë personi në cikël.
  • Matim dyshen, jo vetëm makinën. Saktësia e një klasifikuesi mbi një grup të dhënash të veçuar për testim është një numër. Nëse një person mund të mbështetet te sistemi, të rimëkëmbet nga gabimet e tij dhe të kuptojë çfarë po bën ai, është një numër tjetër, dhe ky është numri që vendos nëse sistemi është i dobishëm.
  • Mbrojmë të drejtën e personit për të thënë „jo“. Simbioza nuk është marrje e kontrollit. Sistemet që regjistrojnë sinjale nga trupi duhet të jenë të hapura për atë që regjistrojnë dhe duhet të ndalen kur personi kërkon që të ndalen.
  • Nuk i ndajmë disiplinat. AI dhe softueri, neuroteknologjia dhe ndërfaqet tru-kompjuter, elektronika dhe hardueri i integruar qëndrojnë nën një çati, sepse një sistem simbiotik ka nevojë për të gjitha njëkohësisht.

Kjo është edhe arsyeja pse OMNIA-XSI nuk është e lidhur me një produkt të vetëm apo me një teknologji të vetme. Fokusi ynë është një: ta kthejmë mendimin në teknologji që funksionon. Ndonjëherë kjo do të thotë një model, ndonjëherë një pllakë qarku, ndonjëherë një mënyrë më e mirë për të lexuar një sinjal që ka qenë gjithmonë aty.

Përtej inteligjencës

Slogani ynë është „Përtej inteligjencës. Drejt krijimit.“ Inteligjenca në vetvete është aftësia për të modeluar botën. Krijimi është ajo që ndodh kur kjo aftësi bashkohet me një vullnet dhe me një palë duar. Qëllimi i inteligjencës simbiotike nuk është të ndërtojmë një mendje që nuk ka më nevojë për ne. Është ta shkurtojmë largësinë mes një ideje dhe një sistemi që funksionon, për njerëzit që e kanë idenë.

Kur dikush na kërkon përmbledhjen në tridhjetë sekonda, ja çfarë themi:

OMNIA në latinisht do të thotë „gjithçka“. XSI përshkruan rrugën tonë: X është kapërcimi i kufijve, SI është inteligjenca simbiotike. Ndërsa të gjithë flasin për inteligjencë artificiale, ne ndërtojmë inteligjencë që bashkohet me njeriun, jo që e zëvendëson. Nga sinjali i trurit te fjala, nga të dhënat te vendimi.