X ilkesi: imkânsız görünen problemlere nasıl yaklaşıyoruz
Yazan Yasin TANIŞ
OMNIA-XSI'daki her harfin bir anlamı var. En sık döndüğümüz harf X. X, sınırların reddi demek: insan zekâsıyla teknolojinin kesiştiği nokta ve "yapılamaz" kelimesinin reddedildiği yer.
Böyle bir cümleyi duvara yazmak kolay, uygulamak zor. O yüzden bizim için tam olarak ne anlama geldiğini ve ne anlama gelmediğini açıkça yazmak istiyoruz.
Kudret her şeyi bilmek değil
Adımızın ilk kısmı OMNI, mutlak kudreti anlatıyor: aklımıza gelen her şeyi yapabilme kudretini. Harfiyen okunduğunda bu kibir gibi duyulabilir. Biz başka türlü okuyoruz. Mutlak kudret her şeyi zaten bilmek değil; düşünceyi eyleme dönüştürme iradesi ve ilk deneme başarısız olduğunda devam edebilmek.
Bu ayrım derin teknolojide çok önemli. Sinirbilim, elektronik ve makine öğrenmesi, bizim de dahil olmak üzere henüz kimsenin cevabını bilmediği problemlerle dolu. Biliyormuş gibi yapan bir şirket eninde sonunda çalışmayan bir şey teslim eder. Her bilinmeyeni bir duvar sayan şirket ise hiçbir zaman yeni bir şey teslim edemez. X ilkesi bu iki başarısızlığın arasında duruyor.
Dört adımda ilke
İlkeyi dört kısa cümleyle yazdık:
Bir şey bugün mümkün değilse, nedenini araştır. Eksik olanı keşfet. Yeni bir yöntem geliştir. Yeniden dene.
Her adım bilerek sıradan tutuldu. Disiplin, hiçbirini atlamamakta.
1. Nedenini araştır
"İmkânsız" nadiren tek bir gerçektir. Çoğu zaman bir dizi varsayımdan çıkarılmış bir sonuçtur ve biri bu varsayımları tek tek yazana kadar görünmezler. İlk adım, "bu yapılamaz" cümlesini "bu, A, B ve C yüzünden yapılamaz" cümlesine çevirmek.
Beyin-bilgisayar arayüzleri alandan iyi bir örnek sunuyor. P300 yanıtına dayalı ilk harf yazma sistemleri yavaştı; dakikada birkaç karakter. Beynin yazı yazmak için fazla yavaş olduğu sonucuna varmak kolaydı. Asıl neden başkaydı: tek bir P300 yanıtı arka plandaki EEG'nin içinde kayboluyor, bu yüzden sistemin karar verebilmek için her yanıp sönmeyi defalarca tekrarlayıp ortalama alması gerekiyordu. Sınır beynin hızı değil, tek bir ölçümün sinyal-gürültü oranıydı. Neden bu kadar net söylendiğinde, üzerinde çalışılabilecek bir şeye dönüşür.
2. Eksik olanı keşfet
Neden netleştiğinde sıradaki soru, onu değiştirmek için neyin eksik olduğudur. Bazen kimsenin almadığı bir ölçüm, bazen henüz var olmayan bir bileşen, bazen veri, bazen de odada farklı bir geçmişe sahip bir insan.
Teknik işlerde eksik parça çoğu zaman disiplinlerin sınırında duruyor. Yazılım ekibi sorunu sınıflandırıcıda arar, oysa sorun elektrot temasındadır. Donanım ekibi filtre ekler ve yazılımın ihtiyaç duyduğu sinyalin bir kısmını da atar. Herkes kendi alanında haklıdır; boşluk alanların arasındadır. Yapay zekâ ve yazılımı, nöroteknolojiyi, elektronik ve gömülü donanımı problemleri ekipten ekibe devretmek yerine tek bir şirkette tutmamızın nedenlerinden biri bu.
3. Yeni bir yöntem geliştir
Aynı yöntem başarısız olduysa parametrelerini değiştirmek nadiren yeter. Yeni bir yöntem genellikle soruyu değiştirmek demektir. P300 örneğinde araştırmacılar yalnızca daha sıkı filtrelemeyi denemedi. Uyaran yerleşimini, yanıp sönme düzenlerini ve istatistiksel modelleri yeniden tasarladılar; olası harfleri tahmin eden dil modelleri eklediler. Böylece her ölçüm daha fazla işe yarar bilgi taşıdı. Cevap tek bir aşamaya değil, tüm döngüye bakınca geldi.
Bizim için bu adımın pratik bir kuralı var: inşa etmeden önce, yeni yöntemin daha iyi olduğunu hangi sonucun göstereceğini ve bunun nasıl ölçüleceğini yazmak. Test edilemeyen bir yöntem yöntem değil, umuttur.
4. Yeniden dene
Sonra yapmak. Denemelerin çoğu ilk seferde işe yaramaz ve bu ilkenin başarısızlığı değil, ilkenin kendisidir. Her deneme ya sonucu ilerletir ya da neden olmadığına dair yeni bir sebep ortaya çıkarır; bu da sizi daha iyi bilgiyle birinci adıma geri gönderir. Neyin neden başarısız olduğunu yazılı olarak tutuyoruz; çünkü araştırmada en pahalı hata, zaten yapılmış bir hatayı tekrarlamaktır.
X ilkesi ne değildir
"Yapılamaz" kelimesini reddetmek yanlış anlaşılabilir. Bu yüzden kendimize bazı sınırlar koyuyoruz.
- Fiziği inkâr etmek değildir. Kafatası elektrik sinyallerini yayar ve hiçbir algoritma bunu değiştirmez. Gerçek bir fiziksel sınır, etrafından dolaşarak tasarlanacak bir kısıttır, tartışılacak bir engel değil.
- Fazla söz vermek değildir. "Henüz mümkün değil" dürüst bir cevaptır ve doğruysa bunu söyleriz. İlke bir problem üzerinde nasıl çalıştığımızı belirler; iş bitmeden ne iddia ettiğimizi değil.
- Tek başına çalışmak değildir. X, insan zekâsının teknolojiyle buluştuğu yerde durur. İkinci adımdaki eksik parçaların çoğu başka insanların bilgisidir.
- Hız için hız değildir. Hızla yeniden denemek iyidir. Bir önceki denemenin neden başarısız olduğunu öğrenmeden yeniden denemek ise sadece gürültüdür.
Neden bunun üzerine bir şirket kurduk
OMNIA-XSI tek bir ürüne ya da teknolojiye bağlı değil. Bu bilinçli bir tercih ve nedeni X ilkesi. Bir problemin doğru cevabı bir model yerine bir devre, daha iyi bir algoritma yerine daha iyi bir sensör çıkarsa, onu yapmakta özgür olmak istiyoruz. OMNIA-XSI Labs bu işin araştırma ve nöroteknoloji tarafını, OMNIA-XSI Systems de elektronik ve gömülü donanım tarafını taşıyor; böylece bir soru el değiştirmeden ikisi arasında dolaşabiliyor.
Sloganımız "Zekânın ötesinde. Yaratımın içinde." aynı fikri birkaç kelimeyle söylüyor. Bir şeyin neden zor olduğunu anlamak zekâdır. Yine de onu dikkatle ve dürüstçe inşa etmek yaratımdır.

