Што всушност е интерфејс мозок–компјутер: од EEG-сигнал до одлука
Автор Yasin TANIŞ
Интерфејсот мозок–компјутер, или BCI (од англ. brain-computer interface), е систем што ја мери активноста на нервниот систем и ја преведува во излез, како што е команда, избор или контролен сигнал, без посредство на мускулите. Таа дефиниција е помалку драматична од повеќето наслови, но е многу покорисна, бидејќи кажува и што BCI не е: не чита мисли во зборови и не разбира ум. Тој препознава однапред дефинирани, специфични и мерливи обрасци и ги поврзува со дејства што исто така се однапред одредени.
Во овој текст следиме еден пат низ таков систем: патот заснован на електроенцефалографија (EEG), најчестиот неинвазивен метод. Од напон на скалпот до одлука што машината може да ја изврши.
Од каде доаѓа сигналот
Невроните комуницираат преку електрични и хемиски сигнали. Активноста на еден неврон е премногу мала за да се измери однадвор од черепот. Она што го фаќа EEG е збирната активност на многу големи популации неврони во кората, особено бавните постсинаптички струи на пирамидалните клетки, што се наредени паралелно и активни во исто време. Кога доволно од нив се активираат синхроно, полето што настанува минува низ мозочното ткиво, течноста, черепот и скалпот и пристигнува на површината како напон од неколку до околу сто микроволти.
Од тоа произлегуваат две последици. Прво, EEG има одлична временска резолуција: може да следи промени на скала од милисекунди. Второ, неговата просторна деталност е слаба. Черепот го расејува сигналот, а секоја електрода гледа мешавина од извори од широко подрачје. Оној што дизајнира BCI работи во рамките на двата факта.
Снимање: електроди, засилувачи, броеви
Електродите се поставуваат на скалпот, обично според меѓународниот систем 10-20, стандарден распоред што ги именува позициите, како Cz на темето или O1 и O2 над визуелната кора. Влажните електроди користат спроводлив гел за да ја намалат импедансата меѓу кожата и сензорот; сувите побрзо се ставаат, но се почувствителни на движење и на квалитетот на контактот.
Бидејќи сигналот е толку слаб, засилувачот е важен колку и електродата. Тој го мери секој канал во однос на референца, ги потиснува пречките што се појавуваат истовремено на сите канали и го проследува резултатот до аналогно-дигитален конвертор. Типичните истражувачки системи земаат примероци меѓу 250 и 1000 пати во секунда по канал. Од оваа точка натаму, мозочниот сигнал е низа од броеви.
Чистење: шумот е дел од природата на работата
Суровиот EEG во најголем дел не е мозок. Трепкањето и движењата на очите создаваат големи, бавни отклонувања на предниот дел од главата. Мускулите на вилицата и вратот додаваат брза, широкопојасна активност. Електричната мрежа додава постојано брмчење на 50 или 60 херци. Лабавите електроди предизвикуваат поместувања и скокови.
Затоа обработката започнува со чистење: филтер пропусник на опсег (band-pass) за да се задржи опсегот на фреквенции што нè интересира, notch-филтер за да се отстранат пречките од мрежата, повторно референцирање и отстранување или корекција на артефактите. Методи како анализата на независни компоненти можат да одвојат некои извори на артефакти, како трепкањето, од мозочната активност. Некои податоци едноставно се отфрлаат. Ниеден алгоритам подоцна во синџирот не може да ја врати информацијата што тука била изгубена или оштетена.
Наоѓање образец што вреди да се користи
BCI не бара произволни мисли. Тој се потпира на одговори на мозокот за кои е познато дека можат сигурно да се измерат од скалпот. Постојат три основни пристапи што се проучуваат со децении.
- Потенцијал поврзан со настан P300. Кога меѓу чести небитни стимулуси ќе се појави редок, битен стимулус, мозокот создава позитивно отклонување околу 300 милисекунди подоцна. Интерфејсот за пишување букви ги осветлува редовите и колоните со букви; буквата што предизвикува P300 е онаа кон која е насочено вниманието на лицето.
- Визуелно евоцирани потенцијали во стабилна состојба (SSVEP). Гледањето во светло што трепка со фиксна фреквенција предизвикува активност на таа фреквенција и на нејзините хармоници над визуелната кора. Неколку цели што трепкаат со различни брзини стануваат неколку можни команди.
- Моторна имагинација. Замислувањето движење на левата или десната рака ја менува моќноста на ритмите во мју (околу 8 до 12 херци) и бета (околу 13 до 30 херци) опсегот над спротивната страна на моторната кора. Овие промени можат да се откријат без никакво вистинско движење.
Тука помага и поширокиот речник на EEG: делта под 4 херци, тета од 4 до 8, алфа од околу 8 до 13, бета од 13 до 30 и гама над тоа. Овие опсези се конвенции за опишување на ритмите, а не кутии од кои секоја содржи по една функција.
Од образец до одлука
Откако податоците ќе се исчистат, сигналот се сече на епохи, кратки прозорци порамнети со стимулус или знак. Од секоја епоха системот извлекува карактеристики: амплитудата во одредени временски точки за P300, моќноста на фреквенциите на трепкање за SSVEP или моќноста на опсегот по просторното филтрирање за моторната имагинација. Заедничките просторни обрасци (CSP) се класичен метод за последниот случај.
Карактеристиките одат во класификатор. Линеарната дискриминантна анализа (LDA) и понатаму е вообичаена и робусна почетна точка; се користат и машини со потпорни вектори, методи засновани на Римановата геометрија и невронски мрежи. Класификаторот се обучува за време на сесија за калибрација во која лицето изведува познати задачи, за системот да научи како изгледа токму неговиот сигнал. Мозочните сигнали се разликуваат од човек до човек и кај истиот човек се менуваат од ден на ден, па калибрацијата не е обврска што се завршува еднаш засекогаш.
Излезот е одлука: оваа буква, таа цел, лево наместо десно. Перформансите често се сумираат како точност и како брзина на пренос на информации, мерена во битови во минута. Кај неинвазивните BCI овие брзини се скромни во споредба со тастатура. Тоа е искрено ограничување, а не неуспех.
Затворање на јамката
BCI станува корисен кога неговиот излез ќе му се врати на лицето како повратна информација: курсорот се поместува, се појавува буква, уредот реагира. Луѓето учат да создаваат појасни обрасци кога можат да го видат резултатот, а адаптивните системи можат во текот на работата да ги ажурираат своите модели. Тогаш интерфејсот не е сензор прикачен на пасивен корисник, туку јамка во која човекот и машината се прилагодуваат еден на друг.
Што не е BCI
- Не е читање мисли. Неинвазивниот BCI разликува мал број увежбани обрасци во контролирани услови.
- Не се сите исти. Инвазивните системи, со електроди на површината на мозокот (ECoG) или низи електроди во кората, снимаат многу побогати сигнали, но бараат операција. Неинвазивниот EEG жртвува дел од квалитетот на сигналот во корист на безбедноста и достапноста.
- Не е завршена технологија. Удобноста, времето на поставување, робусноста надвор од лабораторијата и напорот за калибрација сè уште се отворени инженерски проблеми.
Токму поради тие отворени проблеми работиме истовремено во електрониката, вградените системи и софтверот. Секоја фаза опишана тука, од електродата до одлуката, е место каде што подобар дизајн може да ја направи целата јамка посигурна.

